پایگاه اطلاع رسانی موسسه قرآنی احسن الحدیث

تجويد : فنّ و مهارت تلاوت فصيح قرآن كريم(2)

تجويد : فنّ و مهارت تلاوت فصيح قرآن كريم(2)

پيشينه علم تجويد:

علم تجويد از علوم اسلامى است كه به تدريج از علم قرائات منشعب و در حدود قرن چهارم به صورت علمى مستقل مطرح شد. مشهور است كه ابومزاحم موسى بن عبيداللّه بن يحيى خاقانى (م. ‌325.ق)، موضوعات علم تجويد را در قالب قصيده‌اى به نظم كشيد كه به «قصيده خاقانيه» معروف است.

به عقيده حاجى خليفه اين اثر منظوم، نخستين اثر مستقل در علم تجويد به شمار مى‌آيد.[1[

گفتنى است كه قبل از خاقانى، بخشى از مباحث علم تجويد، شامل باب مخارج و صفات حروف را اديب و دانشمند بزرگ شيعى، خليل بن احمد فراهيدى در كتاب «العين» مطرح كرده است. پس از وى، شاگرد او سيبويه (م. ‌177 يا 180‌ق.) همان مباحث را با اندكى شرح و توضيح در اثر مشهور خود الكتاب فراهم آورد.[2] ويژگى كتاب سيبويه آن است كه افزون بر مباحث مخارج و صفات حروف، موضوعات ديگرى را از علم تجويد، در ضمن مسائل علم صرف مطرح ساخته است؛ به عنوان نمونه، بحث ادغام، ازاين دسته است. گرچه سيبويه مبحث ادغام را از ديدگاه صرفى آن بررسى كرده است؛ اما مى‌توان پاره‌اى از اقسام و مصاديق ادغام را كه در علم تجويد و قرائات مطرح‌اند، در آن مشاهده كرد.

به طور كلى تا قرن چهارم هجرى موضوعات علم تجويد به طور پراكنده، در كتب مربوط به علم قرائات مندرج بوده و معمولا احكام و قواعد تجويدى مطابق با اصول قرائى هر يك از قاريان مشهور، مورد بحث قرار مى‌گرفته‌اند. نسبت علم قرائات و علم تجويد، عموم و خصوص است؛ معظم قواعد تجويد، زير مجموعه اصول قرائى‌اند كه در علم قرائات مطرح مى‌شوند. از سوى ديگر، برخى از آثار و مباحث قرائى، مبيّن ضوابط و احكام تجويدى هستند. پاره‌اى ديگر نيز صرفاً به بيان فروع قرائى (فرش‌الحروف) پرداخته‌اند.

كهن‌ترين اثرى كه در علم قرائات مى‌شناسيم، كتابى است با عنوان كتاب فى‌القرائه از يحيى بن يَعمُر (م. ‌90‌ق.). وى از قاريان معروف بصره و از شاگردان ابوالاسود دوئَلى است. يحيى بن يَعمر اين كتاب را در واسط عراق نگاشته است.[3[

اثر ديگر، كتاب القرائه متعلق به زيد بن على است كه در سال 122 به شهادت نايل آمده است. زيد قرائت خاصى داشت كه در عصر او به وسيله عمربن موسى وجيهى تدوين شد.[ 4] ابوعمرو بن علاء (م. ‌154‌ق.) از قاريان هفت‌گانه نيز داراى اثرى است به نام كتاب القرائات.[5[

 

دائرة المعارف قرآن كريم، جلد 6، صفحه 268

از آثار ديگرى كه مربوط به اواخر قرن دوم است مى‌توان به كتاب القرائه منسوب به حمزة بن حبيب (م. ‌156‌ق.) از قاريان هفت‌گانه معاصر امام‌صادق(عليه السلام)اشاره كرد. اثر ديگر مربوط به على‌بن حمزه كسائى از قراء سبعه با عنوان القرائات‌است. [6[

در قرن سوم هجرى نيز مسائل تجويدى آميخته با علم قرائات در آثار نويسندگان اين قرن به چشم مى‌خورد. از شاخص‌ترين نويسندگان اين دوره مى‌توان ابوعبيده قاسم بن سـلاّم (م. ‌224‌ق.) را نام برد. از جمله آثار وى كتابهاى المقصور والممدود و القرائات است. ابوحاتم سهل بن محمد بن عثمان سجستانى بصرى (م. ‌255‌ق.) از قاريان و اديبان اين دوره كتابهاى القرائات و اختلاف المصاحف را نگاشت.[7[

در اين عصر توجه نويسندگان و قرآن شناسان به مباحث مربوط به نقد و بررسى علل قرائات كه حاوى حجم فراوانى از قواعد تجويدى مانند علل ادغام و مد و اماله بود معطوف شد. اديب نامور، ابوالعباس محمد بن يزيد بصرى (مبرّد) (م. ‌286‌ق.) نيز كتابى با عنوان احتجاج القرائات به رشته تحرير درآورد. [8[

در اوائل قرن چهارم ابوبكر عبدالله بن سليمان سجستانى (م. ‌316‌ق.) از قرآن شناسان اين دوره دست به كار تأليف رسالة فى القرائات شد. ظاهراً در اين عصر، علم تجويد به صورت مستقل، مورد مطالعه قرار گرفته تا جايى كه خاقانى (م. ‌325‌ق.) اين علم را به صورت منظوم سروده است. مهم‌ترين كتابى كه در زمينه علم قرائات، در قرن چهارم تدوين شده، كتاب الحجة للقراء السبعة تأليف ابوعلى فارسى است. وى چنان تبحرى در كار خويش داشته كه پس از ورود به بحث از علل هريك از قرائات، از زواياى گوناگونى آن وجه قرائى را مطالعه و به تناسب، مباحث تجويدى، قرائى، ادبى، لغوى و ... را در گستره وسيعى مطرح مى‌كرده است. معاصر با خاقانى، ابن مجاهد (م. ‌324‌ق.) دست به كار تأليف كتاب السبعة فى القراءات شد و بسيارى از احكام تجويد را در قالب اصول قرائى هريك از قاريان هفت‌گانه و راويان آنان گردآورى كرد. قواعدى مانند احكامِ هاى كنايه، احكام همزه مفرد، دو همزه يك كلمه، دو همزه در دو كلمه، احكام ادغام، اخفاء، مد و قصر، فتح و اماله. ابن جنّى (م. ‌392‌ق.) نيز در پايان قرن چهارم در آثارى چون سرّ صناعة الاعراب و المحتسب فى تبيين وجوه شواذ القراءات به بحث درباره ويژگيهاى صوتى و آوايى و قواعد تجويدى و قرائى ساير قرائات پرداخت.

 

دائرة المعارف قرآن كريم، جلد 6، صفحه 269

قرن پنجم هجرى شاهد ظهور قرآن شناسانى بزرگ بود كه به خلق آثارى گرانبها پرداختند. ابومحمد مكى بن ابى طالب قيسى (م. ‌437‌ق.) به تدوين كتاب الكشف عن وجوه القرائات السبع و عللها و حججها مى‌پردازد. در اين كتاب بحثهايى گسترده و تخصصى در بيان علت وجوه قرائات و اصول قرائى و قواعد تجويد به چشم مى‌خورد.

از ديگر ستارگان درخشان اين قرن، ابوعمرو عثمان بن سعيد دانى قرطبى (م. ‌444‌ق.) است.[9] آثار مهم وى در علم قرائت عبارت‌اند از: جامع‌البيان فى القراءات السبع، التهذيب لما تفرّد به كل واحد من القراء السبعه، التيسير فى القراءات السبع، التحديد فى الاتقان و‌التجويد. وى در اثر اخير به بررسى عميق مبانى و مسائل علم تجويد پرداخته است. در پاره‌اى از موارد نيز وارد مباحث آسيب‌شناسى تجويد و تلاوت قرآن شده است.

مشهورترين كتاب ابوعمرو التيسير فى القراءات السبع است. شهرت اين اثر از اين روست كه محتواى آن به وسيله ابوالقاسم بن فيّره شاطبى (م. ‌590‌ق.) در اواخر قرن ششم به نظم كشيده شد و به قصيده «حِرزُالأماني و وجهُ التَهاني» معروف شد. اين قصيده به سبب منظوم بودن و سهولت حفظ به صورت متن درسى مدارس و مكتبهاى قرائى آن زمان درآمد و تاكنون نيز به قوت خود باقى است. از قرن هفتم به بعد بيش از 30 شرح بر قصيده شاطبيه نگاشته شده است كه مهم‌ترين آنها كتاب سراج القارئ المبتدئ و تذكار المقرئ المنتهى نگاشته ابوالقاسم على القاصح العذرى (م. ‌810‌ق.) است.

تا قرن نهم هجرى آثار فراوانى در باب علم قرائات و تجويد پديد آمد؛ اما عمده‌ترين آثار مربوط به ابوالخير شمس‌الدين محمد بن على بن يوسف جَزَرى دمشقى شيرازى شافعى (م. ‌833‌ق.) است. دو اثر مهم وى در علم قرائات و تجويد يكى التمهيد فى علم التجويد و ديگرى النشر فى القرائات العشر است. نخستين اثر را در ايام جوانى (17 سالگى) و اثر دوم را در سنين پختگى نوشته است. به همين سبب آراى وى در النشر با التمهيد اندكى تفاوت دارد.[10[

اثر ديگر وى كه به علم تجويد اختصاص دارد المنظومة الجزرية فى‌التجويد است كه بر 107 بيت شعر مشتمل است. در اين منظومه مبحث مخارج حروف با اين بيت آغاز مى‌شود:

مخارج الحروف سبعة عشر***على الَّذى يَختاره من اخْتَبَر

سپس به ذكر صفات و ساير احكام و قواعد تجويد مى‌پردازد.

در قرن نهم و دهم قرآن شناسانى مانند جلال‌الدين سيوطى (م. ‌911‌ق.) پا به عرصه وجود نهاده‌اند. سيوطى در تأليف الاتقان فى علوم القرآن به برخى از مباحث علم تجويد و قرائات مانند اماله و فتح، ادغام، اظهار، اخفاء، اقلاب، مد و قصر، و تخفيف همزه پرداخته است.[11[

 

دائرة المعارف قرآن كريم، جلد 6، صفحه 270

وى در كتاب البهجة المرضيه كه شرح الفيه ابن مالك است مباحثى از علم تجويد و قرائات را در قالب مسائل صرف و نحو به تفصيل آورده است؛ مباحثى مانند ادغام، اماله، وقف و ابتدا.

در اين قرن شيخ الاسلام، زكريا بن محمد الانصارى (م. ‌926‌ق.) كتاب الدقائق المحكمة فى شرح المقدمه را در شرح منظومه جزريه در علم تجويد مى‌نگارد. شهاب الدين احمد بن محمد قسطلانى (م. ‌923‌ق.) نيز شرحى را بر منظومه جزريه نگاشته و آن را العقود السنية فى شرح المقدمة الجزريه ناميده است.[12[

اثر ديگر وى لطائف الاشارات لفنون القراءات است. در اين كتاب به مباحث جدى و تخصصى علم تجويد و قرائات مى‌پردازد. گاهى نيز به آسيب‌شناسى تجويد عملى مى‌پردازد.

در قرن يازدهم على بن سلطان محمد القارى (م. ‌1014‌ق.) شرحى بر شاطبيه با عنوان الهيات السنية العلية على ابيات الشاطبيه الرائيه نگاشت؛ همچنين شرح ديگرى بر مقدمه جزريه درعلم تجويد نوشت و آن را المنح‌الفكريه ناميد. سيف‌الدين بن عطاءالله وفايى فضالى (م. ‌1020‌ق.) نيز شرحى با عنوان الجواهر المضيئه بر مقدمه جزرى نوشت.

در همين قرن، عماد الدين على قارى استرآبادى نيز كتابى را با عنوان ارشاد الاذهان الى تجويد القرآن در علم تجويد مى‌نگارد. وى كتاب تجويد ديگرى با عنوان التحفة الشاهيه و به نام شاه طهماسب صفوى به رشته تحرير درآورده‌است.

در قرن دوازدهم نيز چند اثر گرانمايه در علم قرائات پديد آمده است؛ محمدبن عمر بن قاسم بن اسماعيل بمقرى (م. ‌1110‌ق.) القواعد المقررة والفوائد المحرره را كه درباره اصول و فروع قرائى هر يك از قاريان هفت‌گانه و راويان آنهاست تدوين كرد. آثار ديگر وى رسالة فى القراءات السبع و بُغية الطالبين و رغبة الراغبين در قرائت است.[13[

اثر مشهور اين قرن كتاب اتحاف فضلاء البشر فى القرائات الاربع عشر تأليف شهاب الدين احمد بن محمد البنّا الدمياطى (م. ‌1117‌ق.) است. وى در اين اثر، افزون بر بيان اصول قرائات ده‌گانه به شرح و بسط اصول قرائتهاى چهارگانه شاذ نيز پرداخته و در ضمن آن بسيارى از موضوعات مشترك ميان علم قرائات و تجويد را بيان كرده است.

در همين قرن عبدالغنى بن اسماعيل صالحى حنفى نابْلُسى (م. ‌1143‌ق.) كتاب القول القاسم فى قرائة حفص عن عاصم را در اهميت و مزيت قرائت حفص مى‌نويسد. دو اثر مربوط به علم تجويد نيز از وى در اين دوره مانده است: كفاية المستفيد فى علم التجويد و الاقتصاد فى النطق بالضاد.[14[

 

دائرة المعارف قرآن كريم، جلد 6، صفحه 271

گفتنى است كه آثار پديد آمده پس از ابن‌الجزرى تا قرن حاضر معمولا تحت تأثير آراى‌وى شكل گرفته است. در مباحث تجويدى نيز معيار عمده براى مؤلفان، منظومه جزريّه بوده‌است.

اما در سه دهه گذشته تحولى در تدوين كتب تجويد و تعليم آن صورت گرفته است؛ پيشرفت تكنولوژى و امكان دستيابى به تجهيزات تصويربردارى سبب شده تا حالتهاى دهان و زبان و اندامهاى گفتارى در هنگام تلفظ حروف به تصوير كشيده شود. در اطلس اصوات اللغة العربيه تصاوير حقيقى از اندامهاى گفتارى انسان در حين تلفظ هر يك از حروف عربى به وسيله پرتونگارى، ارائه و نخستين بار در سال 1373 شمسى، اين تصاوير به وسيله رايانه بازسازى شده است. در نرم‌افزار آموزش‌تجويد با استفاده از تكنيك پويانمايى (انيميشين) محل دقيق و چگونگى تلفظ هريك از حروف و حالتهاى زبان، دهان، دندانها و حلق و لبها، به صورت تصاوير متحرك نشان داده شده‌اند. بخشى از اين تلاش به كمك دستاوردهاى علم آواشناسى صورت گرفته‌اند.

علم آواشناسى در دو قرن اخير به دنبال وصف چگونگى توليد آواهاى زبان، به تحقيقات گسترده‌اى دست يازيد. آواشناسان زبان عربى نيز به وصف دقيق كيفيت صوتى آواها و حروف زبان عربى پرداختند. استفاده از علم آناتومى (تشريح) اندامهاى گفتارى كمك فراوانى به بررسى مكانيسم تلفظ حروف كرد و ماهيت تلفظ آواهايى را همچون همزه و هاء روشن كرد. عالمان تجويد مخرج اين دو آوا را در انتهاى حلق مى‌دانستند. اين در حالى است كه مطالعات جديد آواشناسى نشان مى‌دهد كه آنها به طور مستقيم به وسيله تارهاى صوتى در حنجره توليد مى‌شوند.

علم آواشناسى (فونتيك) به مطالعه و وصف علمى آواهاى زبان مى‌پردازد.[15[

دانشهاى تجويد و آواشناسى، هدف واحدى را پى مى‌گيرند و آن وصف آواهايى است كه در اندامهاى گفتار انسان پديد مى‌آيند. تفاوت اين دو علم در حوزه مطالعاتى آنهاست؛ دانش تجويد، تنها به وصف آواهاى زبان عربى مى‌پردازد كه در تلاوت قرآن به كار مى‌روند؛ اما آواشناسى زبان عربى، به وصف آواهاى عربى به طور مطلق مى‌پردازد كه شامل همه لهجه‌هاى فصيح و عامى عربى است.

دائرة المعارف قرآن كريم، جلد 6، صفحه 272

در دنياى معاصر، قرآنى كه در ميان مسلمانان جهان تلاوت مى‌شود مطابق با روايت حفص از عاصم كوفى است و قواعد تجويدى كه در منابع اين علم گردآورى شده بيشتر بر اساس همين روايت تنظيم شده است؛ مثلاً در بحث ادغام، موارد ادغام متجانسين و متقاربين و در بحث مدّ، مقدار و موارد مدود و اماله و غنّه در ادغام ناقص و اخفاء و ... مطابق با روايت حفص تدريس مى‌شوند. اين در حالى است كه در برخى از كشورهاى شمال آفريقا و غرب و مركز آن، روايت ورش مصرى رواج دارد و مصاحف را مطابق با آن روايت مى‌نگارند و قرائت مى‌كنند؛ مانند كشور الجزاير. در ليبى نيز قرائت رسمى بر اساس روايت قالون، راوى ديگر نافع مدنى است. قرآنهاى ليبى با نام المصحف الجماهيرى منتشر مى‌شوند. در سودان نيز مصاحف به پيروى از روايت دُورى از ابوعمرو بصرى نگاشته و چاپ و تلاوت مى‌شوند.[16[

منابع

آواشناسى زبان عربى، ابراهيم انيس، به كوشش علامى و سفيدرو، قم، 1374‌ش؛ الاتقان، السيوطى (م. ‌911‌ق.)، بيروت، دارالكتب العلمية، 1407‌ق؛ احكام قراءة القرآن، محمود خليل الحصرى (م. ‌1401‌ق.)، به كوشش محمد طلحه، مكه، دارالبشائر، 1416‌ق؛ الاصوات اللغويه، ابراهيم انيس، مصر، مكتبة‌الانجلو المصرية، 1975 م؛ بحارالانوار، المجلسى (م. ‌1110‌ق.)، بيروت، دار احياء التراث العربى، 1403‌ق؛ بررسى تطبيقى ميان علم تجويد و آواشناسى، محمد رضا ستوده، تهران، رايزن، 1378‌ش؛ البرهان فى علوم القرآن، الزركشى (م. ‌794‌ق.)، به كوشش مرعشلى، بيروت، دارالمعرفة، 1415‌ق؛ بغية المريد من احكام التجويد، مهدى محمد الحرازى، بيروت، دارالبشائر، 1422‌ق؛ التبيين فى احكام تلاوة الكتاب المبين، عبداللطيف فايز دريان، بيروت، دارالمعرفة، 1420‌ق؛ تجويد جامع، ابراهيم پور فرزيب، تهران، سازمان تدوين كتب علوم انسانى، 1377‌ش؛ التجويد الواضح، احمدبن احمد الطويل، رياض، دارابن خزيمه، 1420‌ق؛ التحديد فى الاتقان و‌التجويد، عثمان بن سعيد الدانى، به كوشش غانم قدّورى، اردن، دارعمار، 1421‌ق؛ ترتيب العين، خليل (م. ‌175‌ق.)، به كوشش بكايى، قم، نشر اسلامى، 1414‌ق؛ تفسير القرآن الكريم، سيد مصطفى خمينى (م. ‌1356‌ش.)، به كوشش سجادى، تهران، وزارت ارشاد، 1362‌ش؛ التمهيد فى علم التجويد، ابن الجزرى (م. ‌833‌ق.)، به كوشش على حسين، رياض، مكتبة المعارف، 1405‌ق؛ تنقيح الوسيط فى علم التجويد، محمد خالد منصور، اردن، دارالمناهج، 1421‌ق؛ الجامع الصغير، السيوطى (م. ‌911‌ق.)، بيروت، دارالفكر، 1401‌ق؛ الجمع الصوتى الاول للقرآن الكريم، لبيب السعيد، قاهرة، دارالكتاب العربى؛ الجواب المفيد فى الفرق بين التغنى والتجويد، عبدالرحمن بن محمد الدوسرى (م. ‌1389‌ق.)، به كوشش سعود بن عبدالله، رياض، داراشبيليا، 1420‌ق؛ درآمدى بر علم تجويد، ابن الجزرى (م. ‌833‌ق.)، ترجمه: علامى و سفيدرو، قم، حضور، 1376‌ش؛ الرعايه لتجويد القرائه، مكى بن ابى طالب، به كوشش احمد حسن، اردن، دارعمار، 1417‌ق؛ سرّ صناعة الاعراب، ابوالفتح عثمان بن جنّى، به كوشش مصطفى السقا، قاهره، ادارة الثقافة العامه بوزارة المعارف، 1954 م؛ سير اعلام النبلاء، الذهبى (م. ‌748‌ق.)، به كوشش گروهى از محققان، بيروت، الرسالة، 1413‌ق؛ سير نگارشهاى علوم قرآنى، محمد على مهدوى راد، قم، هستى نما، 1384‌ش؛ العروة الوثقى، سيد محمدكاظم يزدى (م. ‌1337‌ق.)، قم، مكتبة الداورى؛ الفهرست، الطوسى (م. ‌460‌ق.)، به

دائرة المعارف قرآن كريم، جلد 6، صفحه 273

كوشش قيومى، نشر الفقاهة، 1417‌ق؛ القراءات القرآنيه، عبدالهادى الفضلى، بيروت، دارالقلم، 1405‌ق؛ الكتاب، سيبويه (م. ‌180‌ق.)، به كوشش عبدالسلام محمد، بيروت، دارالجيل؛ كشف الظنون، حاجى خليفه (م. ‌1067‌ق.)، بيروت، دارالكتب العلمية، 1413‌ق؛ كفاية المستفيد فى فن التجويد، محى الدين عبدالقادر الخطيب، عراق، وزارت الاوقاف، 1402ق؛ لسان العرب، ابن منظور (م. ‌711‌ق.)، به كوشش على شيرى، بيروت، دار احياء التراث العربى، 1408‌ق؛ مجمع البيان، الطبرسى (م. ‌548‌ق.)، بيروت، دارالمعرفة، 1406ق؛ مخارج حروف يا اسباب حدوث الحروف، ابن سينا (م. ‌428‌ق.)، به كوشش خانلرى، بنياد فرهنگ ايران، 1348‌ش؛ مستمسك العروة الوثقى، سيد محسن حكيم (م. ‌1390‌ق.) قم، دارالتفسير، 1416‌ق؛ مستند العروة الوثقى، تقريرات آية الله خوئى (م. ‌1413‌ق.)، مرتضى بروجردى، قم، مدرسة دارالعلم؛ معجم البلدان، ياقوت الحموى (م. ‌626‌ق.)، بيروت، دارصادر، 1995 م؛ معجم علوم القرآن، ابراهيم محمد الجرمى، دمشق، دار القلم، 1422ق؛ معجم مصنفات القرآن الكريم، على شواخ اسحاق، رياض، دارالرفاعى، 1404‌ق؛ المنح الفكرية على متن الجزريه، ملاعلى بن سلطان القارى، به كوشش عبدالقوى عبدالمجيد، مكة، مكتبة الدارالمدينة، 1419‌ق؛ النشر فى القراءات العشر، ابن الجزى (م. ‌833‌ق.)، به كوشش على محمد، مصر، المكتبة التجارية الكبرى؛ نظرات فى علم التجويد، ادريس عبدالحميد الكلاّك، بيروت، المطبوعات العربية، 1401‌ق؛ نهاية القول المفيد فى علم التجويد، محمدى نصرالجريسى، مكتبة التوفيقية.

________________________________________

 [1]. كشف الظنون، ج‌1، ص‌354.

[2]. الكتاب، ج‌4، ص‌483 ـ 484.

[3]. سير نگارشهاى علوم قرآنى، ص‌17.

[4]. الفهرست، ص‌186.

[5]. البرهان فى علوم القرآن، ج‌1، ص‌429.

[6]. البرهان فى علوم القرآن، ج‌1، ص‌429.

[7]. سير نگارشهاى علوم قرآنى، ص‌35.

[8]. سير نگارشهاى علوم قرآنى، ص‌35.

[9]. سير اعلام النبلاء، ج‌8، ص‌95.

[10]. درآمدى بر علم تجويد، ص‌19.

[11]. الاتقان، ج‌1، ص‌198 ـ 215.

[12]. سير نگارشهاى قرآنى، ص‌170.

[13]. معجم مصنفات القرآن، ج‌4، ص‌31، 138.

[14]. سير نگارشهاى علوم قرآنى، ص‌210.

[15]. آواشناسى زبان عربى، ص‌11.

[16]. نظرات فى علم التجويد، ص‌47.

 

محمدرضا ستودهنيا



مجموعه: علوم قرآنی
موضوع: علوم قرآنی
قالب: مقالات
نویسنده: محمد ستوده نیا

نام و نام خانوادگی:

پست الکترونیکی :



تمام حقوق معنوی این سایت در اختیار مؤسسه‌ی راهیان طريق احسن‌الحدیث است.
استفاده از مطالب سایت با ذکر منبع، بلامانع است.
Copyright © 2010 Ahsanolhadith.ir All Rights Reserved